به گزارش از روابط عمومی پتروشیمی بوعلی سینا، دهم اردیبهشت یادآور یکی از نقاط عطف تاریخ ملی و دریایی ایران است؛ روزی که در پی یک روند نظامی-سیاسی سرنوشت‌ساز در سال ۱۶۲۲ میلادی، حضور بیش از یک قرن پرتغالی‌ها در سواحل جنوبی ایران پایان یافت و نام «خلیج‌فارس» بار دیگر با قدرتی تاریخی و هویتی تثبیت شد؛ روایتی که از هرمز آغاز می‌شود و تا تنگه هرمز و پهنه راهبردی این آبراه جهانی امتداد دارد.

نام «خلیج‌فارس» مفهومی ریشه‌دار در تاریخ مکتوب جهان است. مورخان یونانی همچون هرودوت، گزنفون و استرابن در آثار خود از این پهنه آبی با عناوینی چون «پارس» یا «پارسه» یاد کرده‌اند. در متون یونانی، عبارت «پرسی‌کوس سینوس» (Persicus Sinus) به معنای «خلیج‌فارس» به‌کار رفته که نشان از تثبیت این نام در حافظه جغرافیایی و تاریخی جهان دارد.

این استمرار نام‌گذاری، از حیث هویتی نیز اهمیت دارد؛ چراکه پیوندی میان سرزمین، فرهنگ و حاکمیت را بازتاب می‌دهد. خلیج فارس، در طول قرن‌ها، بخشی از شناسنامه تمدنی ایران بوده است.

حضور پرتغالی‌ها؛ یک قرن چالش در آب‌های جنوب

در آغاز سده شانزدهم میلادی، با گسترش استعمار اروپایی، پرتغالی‌ها به عنوان یکی از قدرت‌های دریایی، وارد آب‌های جنوب ایران شدند. اشغال جزیره هرمز و تسلط بر مسیرهای تجاری، بخشی از استراتژی کلان آنان برای کنترل تجارت شرق و غرب بود. این حضور که از اوایل قرن شانزدهم آغاز شد، بیش از ۱۰۰ سال به طول انجامید و به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حاکمیتی ایران در آن دوران بدل شد.

جزیره هرمز، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در دهانه تنگه هرمز، نقطه‌ای کلیدی در کنترل تجارت دریایی محسوب می‌شد. تسلط پرتغالی‌ها بر این منطقه، عملا بخشی از حاکمیت ایران بر خلیج‌فارس را تحت‌الشعاع قرار داده بود.

صفویه و بازگشت اقتدار؛ نقش شاه‌عباس و امامقلی‌خان

تحول اساسی در این وضعیت، در دوران شاه‌عباس اول رقم خورد. او با درک اهمیت استراتژیک خلیج‌فارس، برنامه‌ای جامع برای بازپس‌گیری مناطق اشغالی تدوین کرد. این برنامه نه‌تنها شامل اقدامات نظامی، بلکه دربرگیرنده اصلاحات ساختاری در ارتش و تعاملات دیپلماتیک نیز بود.

در سال ۱۶۲۱ میلادی، نیروهای ایرانی به فرماندهی امامقلی‌خان موفق شدند جزیره هرمز را از کنترل پرتغالی‌ها خارج کنند. این پیروزی، مقدمه‌ای برای خروج کامل پرتغالی‌ها از سواحل جنوبی ایران بود.

۹ روز سرنوشت‌ساز؛ پایان حضور پرتغالی‌ها

بر اساس اسناد تاریخی، روند خروج پرتغالی‌ها از سواحل جنوبی ایران و خلیج فارس در فاصله ۲۱ تا ۳۰ آوریل ۱۶۲۲ میلادی رخ داده است. برخی منابع به یکی از این دو تاریخ اشاره کرده‌اند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این خروج یک فرآیند تدریجی و ۹ روزه بوده است.

این رخداد، آغاز بازتعریف حاکمیت ایران بر خلیج‌فارس بود. از همین رو، دهم اردیبهشت—که با این بازه زمانی هم‌پوشانی دارد—به عنوان نمادی از این پیروزی تاریخی انتخاب شده است.

روزی برای تاریخ، هویتی برای آینده

دهم اردیبهشت، یادآور لحظه‌ای است که تاریخ، هویت و حاکمیت در یک نقطه به هم رسیدند. خروج پرتغالی‌ها از سواحل جنوب ایران و خلیج فارس در سال ۱۶۲۲، بازگشت اقتدار ملی بر یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان بود.

امروز، در جهانی که روایت‌ها و نام‌ها گاه محل مناقشه‌اند، پاسداشت روز خلیج فارس، بیش از پیش اهمیت دارد. خلیج‌فارس، با پشتوانه‌ای از تاریخ، همچنان نامی است که در حافظه جهان ثبت شده و تداوم آن، نیازمند روایت‌گری دقیق، آگاهی عمومی و صیانت فرهنگی است.